Recensie: woede en vergeving, Martha Nussbaum

25 februari 2017 in Cultuur

Wanneer zelfs de politiek vandaag de dag enkel nog vanuit woede de wereld kan benaderen, lijkt een studie over woedeloosheid en vergeving niet alleen dringend nodig maar ook onherroepelijk. Een recensie door Martine Heikens.

Een kinderlijke emotie

De opzet van Nussbaum’s studie is niet het nut en de redelijkheid van de woede te bewijzen, maar vooral te tonen dat woede zowel rationeel ongerechtvaardigd als moreel discutabel is. Nussbaum’s diepgaande analyse van de emoties woede en vergeving leiden uiteindelijk tot een innerlijke heroriëntatie waarin woede wordt gezien als een kinderlijke emotie die ons niets brengt. Dat is een dappere insteek, vooral omdat woede in onze samenleving een zo ontzettend gangbare en gekoesterde emotie is.

Wij ontsteken graag in woede en scanderen graag de leuzen van ‘het iemand betaald zetten’ en ‘iemand zijn verdiende loon geven’. Na het lezen van Nussbaums boek, kun je niet anders dan concluderen dat dit retributieve karakter van woede, waarin wij ervan uit gaan dat de door de dader geleden pijn de aangerichte schade op de een of andere manier herstelt, inderdaad berust op een kinderlijke denkfout.

Woede

Woede zien wij vaak als de noodzakelijke emotie voor de bescherming van de eigen waardigheid en zelfrespect en een impliciete appel om serieus genomen te worden. “Nu is het menens” is de boodschap die wij met woede willen duidelijk maken. Kunnen we onze waardigheid en de strijd tegen onrecht strijden in een staat van woedeloosheid? En in hoeverre is vergeving een geschikte kandidaat om ons ongemak te verhelpen?

Om conceptuele helderheid te krijgen over de begrippen ‘woede’ en ‘vergeving’ analyseert Nussbaum in de eerste hoofdstukken van het boek de kenmerken van deze begrippen en de rol die deze emoties spelen in onze samenleving. Ze laat zien dat het idee van vergelding of wraak vaak een onderdeel is van het concept ‘woede’. Ze stelt dat naast de drang tot wraakneming, het gevoel van krenking van een persoon of een onrechtmatige daad een onmiskenbaar onderdeel is van woede. Verder concludeert Nussbaum dat voor zuivere woede, er sprake dient te zijn van enig moreel besef en de persoon in staat moet zijn om oorzaak en gevolg in te schatten.

Vergeving

Om het begrip ‘vergeving’ conceptueel helder te krijgen, gebruikt Nussbaum de analyse van Charles Griswold. Hij interpreteert vergeving als een proces tussen twee personen dat als doel heeft om woede tot bedaren te brengen en het wegnemen van wraakplannen. Nussbaum is er weliswaar van overtuigd dat bepaalde onderdelen van vergeving nuttig kunnen zijn om woede een halt toe te roepen, maar merkt ook op dat vergeving vaak uitgaat van vergelding in de vorm van boetedoening. Hierdoor staat de menselijke waardigheid en zelfrespect op het spel, waardoor ook vergeving niet in staat is om toekomstgericht en oplossingsgericht te zijn.

Woede en vergeving in het dagelijks leven

Om de rol van woede en vergeving in ons dagelijks leven beter te kunnen analyseren, deelt Nussbaum het leven op in verschillende domeinen. Ten eerste hebben we het “huiselijke domein” waarin intieme persoonlijke relaties worden aangegaan. Vervolgens onderscheidt ze het “middendomein” waarin wij samenleven met anderen die niet direct tot onze kring van intimi behoren, maar die wij in meer of mindere mate in ons dagelijkse leven ontmoeten. Het derde domein is het domein van de juridische praktijk en de overheidsinstituties.

Nussbaum beschrijft hoe woede in de relatie tussen ouder en kind vaak goed gefundeerd is, maar dat het daarnaast ook vaak een belemmering vormt om het probleem op te lossen. In dit gedeelte schildert Nussbaum woede af als een kinderlijke emotie en een zwaktebod.

In het middendomein laat ze zien hoe woede vaak het resultaat is van een onterechte aanname van kwade opzet. Door middel van persoonlijke anekdotes en literaire voorbeelden, laat ze het licht schijnen op een meer productieve manier om om te gaan met onrecht en kwetsuur. Niettemin is Nussbaum er sterk van overtuigd dat onrecht en geleden leed erkend dient te worden. Daarom besteedt ze veel aandacht aan de rol van het functionerend stelsel van alledaagse politieke gerechtigheid die kan optreden en beschermen tegen onrecht.

Woede als nuttige en productieve emotie

Nussbaum vindt dat we moeten stil staan bij de fouten die inherent zijn aan woede en dat wij woede moeten omzetten in meer productieve technieken die niet gebaseerd zijn op vergelding.

In het tijdperk waarin competitie, status en vergelding gangbare ideeën zijn is Nussbaum de moeilijke uitdaging aangegaan om een concrete vorm van woedeloosheid vorm te geven. Hoewel haar boek nog geen ultieme oplossing bied voor de problematiek van woede en vergelding, is ze er wel in geslaagd om woede als nuttige en productieve emotie te ontmantelen. Wellicht is het juist deze bewustwording van de problematische status van woede wat ervoor zorgt dat wij erin kunnen slagen om de drang tot vergelding achter ons te kunnen laten.

woede-en-vergeving-boekWoede en vergeving
Auteur: Martha Nussbaum
Uitgever: Ambo Anthos, 2016
Nederlandstalig
400 pagina’s
ISBN: 9789026329470
Prijs: € 29,99


Meer lezen van Nussbaum?

*Deze recensie bevat (een) gesponsorde link(s). Lees meer hierover in onze disclaimer.