Levenslang dwalen in de Winterreise

13 april 2018 in Levenskunst

“In de Winterreise van Schubert kan een zanger levenslang dwalen”, aldus de ervaring van een zangpedagoog. Waar gaat deze liederencyclus eigenlijk over en hoe kan het gebeuren dat het generaties muziekliefhebbers in de ban heeft gehouden tot op de dag van vandaag? Vrijzinnig voorganger Foekje Dijk legt uit.

Het begint in 1827. Franz Schubert stuit in een almanak op de eerste twaalf ‘Wanderlieder’ van de gedichtencyclus ‘Winterreise’ van de romantische Duitse dichter Wilhelm Müller, en raakt diep onder de indruk. Meteen besluit hij dat hij een liedcyclus wil maken om uiting te geven aan wanhoop en hartzeer, geweld en verslagenheid in een ijzig landschap. In de nazomer van hetzelfde jaar krijgt de componist ook de tweede helft van Müllers uit 24 gedichten opgebouwde ‘Winterreise’ in handen. Ook deze besluit hij onmiddellijk te verklanken.

“De Winterreise is niet zomaar een reis, het is een tocht naar het onbekende”

Bekend is de anekdote, dat hij op een goede dag zijn vrienden uitnodigt: “Kom vanmiddag bij Schober, ik zal jullie een cyclus huiveringwekkende liederen voorzingen. Ik ben benieuwd wat jullie zeggen. Ze hebben mij meer aangegrepen dan ooit bij andere liederen het geval was”. Om kort te gaan, de vrienden zijn verbluft over de sombere stemming van de liederen, maar Schubert zelf is intens tevreden. 

Wat gebeurt er allemaal in de Winterreise? Het is niet zomaar een reis, het is vooral een tocht naar het onbekende. In de liederen wordt duidelijk, dat een naamloze jongeling gedurende een eenzame en ijzige zwerftocht een verloren liefde probeert te verwerken. Hij doolt met bevroren tranen langs witte akkers en gestorven bloemen, over harde ijskorsten waaronder gevaarlijke stromen bruisen en door diepe rotskloven. Een fascinerende reis, bezaaid met dwaallichten, kraaiende hanen, krijsende raven, grommende honden en rammelende ketens. 

Psychologenvoer

Het is ongetwijfeld de meest duistere en fascinerende liederencyclus uit de klassieke muziek. Voer voor psychologen, literatuurcritici en musici. Die hebben zich er dan ook met velen op gestort om tot een begrijpelijke uitleg en geheel eigen interpretatie te komen.

En je kunt je de vraag stellen waarom dit alles tot op de huidige dag zo aansprekend blijft en niets aan diepte en emotie ingeboet heeft. Want in de concertzaal bestaat het verhaal uit een stem en een piano, uit gedichten en klanken in een taal, het Duits, die voor de meeste luisteraars uitheems is. En toch begrijpt iedereen het verhaal. Welhaast een ieder kan zich de tocht voorstellen, de eenzaamheid, de gebrokenheid van het leven die doet herinneren aan een winters landschap. Als geen ander heeft Schubert klanken gevonden bij de woorden en vertaalde ze in noten, waardoor gevoelens plotseling tastbaar worden. Trekt de jongeling door een diepe kloof, dan laat de componist de noten dalen en klimmen. Het draaiorgel van Der Leiermann, het slotlied, klinkt door in de piano.

“Het is de meest duistere en fascinerende liederencyclus uit de klassieke muziek”

Overigens, over dat slotlied wordt al eeuwen gediscussieerd. De ene partij is ervan overtuigd dat de orgelman dood gaat, de andere partij weet zeker dat hij voor een nieuw begin staat en dus voor het einde van het rouwproces. Zoals met elk mysterie kun je ook met Winterreise vele kanten op.

Dat ervoer ook beeldend kunstenaar Thijs Kwakernaak. Hij maakte middels zijn houten beelden die reis van wanhoop en hartzeer, van geweld en verslagenheid in een ijzig landschap mee. Een tocht die ook ontelbare luisteraars op geheel eigen wijze meemaken. De beelden zijn getuigen van de zielenroerselen van de kunstenaar, van verborgen angsten en onbekende verlangens. Het zijn universele gevoelens die zich niet in woorden laten vatten, en zich soms in beelden laten verklanken.

Existentiële reis

Hoewel Winterreise een meesterwerk is uit het Romantische denken van het begin van de 19e eeuw (de hang naar het onbekende, het onbereikbare, het onwereldse en het metafysische spreekt uit de tekst van elk lied van de cyclus), is dit nog steeds aantrekkelijk voor de hedendaagse mens. Immers, het beeldt de existentiële reis uit die ieder mens tenslotte moet maken. De luisteraars worden meegesleept in een spannend en emotioneel verhaal, waarvan de toekomst open blijft. Ja, niet alleen zangers kunnen hun hele leven in deze liederencyclus dwalen!

Op donderdag 19 april a.s. gaan beeldend kunstenaar Thijs Kwakernaak en  theoloog Foekje Dijk, luisterend naar muziekfragmenten langs de beelden en raken hierover in gesprek. Klik hier voor meer informatie over het evenement. 

Dit artikel stond ook in het Kerkblad april 2018.

Foekje Dijk (1955) is theologe, auteur en voorganger bij Vrijzinnig Hattem en Assen.

 

 

 


Bron afbeelding: Marc-Olivier Jodoin via Unsplash

De geestelijke weg met Augustinus

5 september 2018 Titus Brandsma Memorial

In het concrete leven van mensen voltrekt zich het geestelijk...

Lees verder

Heilige en mystieke teksten: Hebreeuwse Bijbel / Tenach en Joodse mystieke teksten

19.00 - 20.45 6 september 2018 - 11 oktober 2018 Radboud Universiteit

Zoeken, vragen stellen en discussiëren over de juiste interpretatie van...

Lees verder

Samen Pelgrimeren

10:00 - 16:00 8 september 2018 - 9 september 2018

Geïnspireerd door de kloosterweekenden bij de Jonge Remonstranten en de ervaringen van...

Lees verder

Investeren in je relatie

18:30 18 september 2018 Apostolisch Genootschap Amsterdam

Voor stellen die hun relatie willen versterken. Je leert elkaar...

Lees verder