Terug naar de oorsprong

25 juni 2017 in Geloof

De authentieke en pure islam. Aanhangers van het salafisme willen leven zoals de profeet Mohammed dat deed, inclusief bijbehorende kledingstijl. Deze islamitische stroming wordt geassocieerd met gevaren, zoals radicalisering en aantasting van vrijheden. Toch is dat niet wat deze geloofsleer nu zo intrigerend maakt. Zinweb gaat in gesprek met religiewetenschapper Joas Wagemakers van de Universiteit Utrecht.

De islam is in verval geraakt. Dat vinden althans salafisten. Generaties moslims hebben aan het geloof een eigen draai gegeven en religieuze gebruiken zijn gekleurd door nationale culturen. Wagemakers: “Salafisten willen breken met de vrije interpretaties. Zij streven naar wat in hun ogen de authentieke en pure islam is.” De stroming kwam in opkomst in de jaren ’70 en groeit sindsdien.

De manier om een levensstijl te kunnen volgen uit de historie is door terug te grijpen naar teksten uit die tijd. Dat is precies wat in het salafisme gebeurt. “Veel meer dan andere stromingen binnen de islam zijn salafisten sterk tekstueel georiënteerd. Salafisten hechten een grote waarde aan religieuze islamitische teksten. Consequent en consciëntieus wijden zij zich aan het bestuderen en bediscussiëren hiervan,” zegt Wagemakers. Juist hierin ligt voor hem de aantrekkingskracht van deze geloofsstroming. “Het salafisme laat heel duidelijk zien hoe het verleden leeft in het heden. Dat gaat op een manier die wij in Nederland nauwelijks kennen.” Dat is voor een religiewetenschapper natuurlijk reuze interessant.

In gedetailleerde discussies zetten zij uiteen waarom anderen het bij het verkeerde eind hebben, en zij het bij het juiste eind hebben

“Stel je eens voor dat christenen vandaag de dag nog hevige discussies met elkaar aangingen over de vraag of Jezus menselijk is of goddelijk. Dat soort theologische discussies voeren salafisten voortdurend. Dit is terug te zien in hoe zij omgaan met theologische stromingen die niet eens meer bestaan. Halverwege de middeleeuwen leefden de mu’tazila. Dat waren gelovigen die stelden dat de vermeende openbaring ook rationeel te verklaren moest zijn. Als dat niet kon, dan moest bijvoorbeeld de korantekst anders geïnterpreteerd worden. Salafisten gebruiken de mu’tazila, hoewel zij dus niet meer bestaan, nog steeds als een groep om zich tegen af te zetten. Ze zijn steeds bezig met verwijzingen naar wat zich honderden jaren geleden heeft afgespeeld.”

Waar komt die behoefte vandaan? “Om de eigen theologische standpunten duidelijk te maken,” zegt Wagemakers. “Zo laten zij zien wat zij uitdrukkelijk niet zijn. In gedetailleerde discussies zetten zij uiteen waarom anderen het bij het verkeerde eind hebben, en zij het bij het juiste eind hebben. Die discussies gaan over de meest kleine details.”

Wagemakers illustreert dit met een voorbeeld. “Er is in Jordanië een discussie geweest over de vraag of je als moslim – als het regent – niet elke keer naar de moskee hoeft te gaan, maar een aantal gebeden mag combineren. Deze gedachte is gebaseerd op een overlevering van Mohammed en stamt uit de tijd dat er geen verharde wegen waren, en dat als het hard regende er waarschijnlijk modderstromen ontstonden. Ook waren er toen nog nauwelijks moskeeën. In Jordanië zijn vandaag de dag de wegen echter verhard en staat bij wijze van spreken op elke straathoek een moskee, maar het regent er nauwelijks. Salafisten kunnen verwikkeld raken in hevige discussies over de vraag of dit combineren van gebeden mag of niet, ook al heeft het voor hen persoonlijk helemaal geen praktische relevantie. Zij willen dit gewoon tot de bodem uitzoeken.”

Je mag het legitiem met elkaar oneens zijn

Salafisten zijn nieuwsgierige mensen. In zekere zin zijn het kenniszoekers. Al lijken ze wel maar op een plek te kijken: religieuze islamitische bronnen. “Binnen hun oriëntatie is zeker wel ruimte voor verschil van mening,” licht Wagemakers toe. “Er mag ook best wel eens wat veranderen, zo lang er maar niet aan de constanten wordt getornd. Over datgene waar op basis van de religieuze teksten geen zekerheid bestaat, mag je het legitiem met elkaar oneens zijn. Maar wanneer iets wel duidelijk in de Koran staat, dan kom je daar niet onderuit.”

Ten aanzien van democratie is er geen twijfel over mogelijk dat dit voor salafisten fundamenteel onjuist is, want het maken van wetten ligt niet in de handen van het volk, maar van God. “Instrumenten van democratie kunnen wel weer goed zijn. Zoals ambtstermijnen, die voorkomen dat de boel corrumpeert.”

Aan het salafisme kleeft een sektarische dimensie. Daar wringt het misschien wel het meest als vrijdenkende westerlingen worden geconfronteerd met deze geloofstroming. Het zijn volgens Wagemakers de sektarische spanningen in het Midden-Oosten die de mensen opstoken. Steeds wanneer een conflict ontstaat tussen soennieten en sjiieten worden oude teksten tegen sjiieten van stal gehaald. Hierdoor worden keer op keer verhalen en overtuigingen opgerakeld waardoor mensen lijnrecht tegenover elkaar worden gezet. Deze spanningen lijken nog niet te gaan liggen. Misschien dat de tijd er ooit grip op kan krijgen, maar voorlopig is een slapend bestaan uitgesloten.

dr. Joas Wagemakers geeft op dinsdag 27 juni om 20:00 uur in Utrecht een lezing over de juridische, theologische en historische achtergronden en de rituele praktijk van het salafisme. Hij probeert een verklaring te geven voor waarom deze beweging zo populair is in moslimlanden en in het Westen. Meer informatie op de website van Universiteit Utrecht of download de flyer.

Foto-element: originele foto Leire Heras@Freeimages.com