Speels antwoord op levensbeschouwelijke armoede – Hans Alma

5 november 2018 in Geloof

Mensen kennen een diep verlangen naar een zinvol leven. Dat laat zich niet goed in economische termen uitdrukken. Welvaart draagt bij aan existentieel welzijn, maar uit onderzoek blijkt keer op keer dat dat slechts tot op zekere hoogte geldt.

De economische vertaling van geluk in termen van consumptie is voor velen uiteindelijk niet bevredigend. We leven echter in een samenleving die in hoge mate door geloof in de markt gekenmerkt wordt. Wat ‘goed’ is, wordt bepaald door wat marktwaarde heeft. We zien hoe het economisch denken steeds meer domeinen van ons leven gaat bepalen, ook bijvoorbeeld zorg en onderwijs en bepleit wordt als een rationalisering met positieve maatschappelijke consequenties.

Het gevaar van deze ontwikkeling is dat we niet langer in morele termen over onze samenleving nadenken en niet in gesprek gaan over wat ons daarin ten diepste raakt. Dat wordt versterkt door een opvatting van seculariteit als levensbeschouwelijke neutraliteit. Er is dan sprake van een ‘passief pluralisme’, gekenmerkt door tolerantie mits we elkaar niet lastig vallen met onredelijk geachte geloofsovertuigingen. De auteurs van een aantal recente boeken plaatsen hier een ‘actief pluralisme’ tegenover, dat het gesprek over levensbeschouwelijke opvattingen van wat goed samenleven is juist actief zoekt.

Actief pluralisme

Passief respectievelijk actief pluralisme kiezen voor verschillende samenlevingsmodellen. Waar vanuit een passief pluralisme weinig ruimte is voor gesprek over diepste waarden en levensbeschouwelijke reflectie in de publieke ruimte, wordt in de genoemde boeken juist gezocht naar vormen om deze gesprekken en reflectie te stimuleren. Tegenover de levensbeschouwelijke armoede van een vooral door economisch denken bepaalde samenleving, doen de auteurs voorstellen om onze vaardigheid op levensbeschouwelijk gebied te versterken. Dat gebeurt op dialogische en speelse wijze. Niet om weg te lopen voor de ernst van maatschappelijke vraagstukken en de noodzaak om positie te bepalen, wel om polarisatie te doorbreken en mensen op nieuwe manieren met elkaar in gesprek te brengen. Speels omgaan met diversiteit betekent een beroep doen op onze verbeeldingskracht om het feitelijke te zien in het licht van het mogelijke. Levensbeschouwelijke tradities kunnen daarvoor beelden en verhalen aandragen en zo bijdragen aan persoonlijke en maatschappelijke verandering.

“Speels omgaan met diversiteit betekent een beroep doen op onze verbeeldingskracht om het feitelijke te zien in het licht van het mogelijke”

Dat vraagt wel een opvatting van levensbeschouwing die past bij de dynamiek van onze tijd. Mensen sluiten zich niet gemakkelijk aan bij levensbeschouwelijke organisaties. Dat betekent niet dat hun verlangen naar zin en waarde minder is geworden. Hun zoeken daarnaar neemt andere vormen aan waarin instituties een minder belangrijke rol spelen. Dat heeft als voordeel grote individuele vrijheid, maar het brengt ook onzekerheid met zich mee. Er kan verlegenheid ontstaan over hoe we onze levensvragen en ervaringen met elkaar kunnen delen. De gemeenschappelijke taal daarvoor ontbreekt.

De vaardigheid om ons te laten voeden door bronnen die we in onze cultuur kunnen vinden – in kunst, literatuur, filosofie, religie – en uitdrukking te geven aan wat ons ten diepste raakt, moeten we oefenen. Dat doen we in praktijken die we kunnen aanduiden met het werkwoord ‘levensbeschouwen’. Levensbeschouwen betekent actief en liefst in gesprek met anderen op zoek gaan naar wat je inspireert, troost en hoop geeft. In de kwetsbaarheid van ons bestaan kunnen we leren van uitdrukkingsvormen van menselijk leven en ervaren zoals die op veel plaatsen te vinden zijn. Ze kunnen bijdragen aan existentiële (her)oriëntatie op momenten dat de vanzelfsprekende betekenisverlening aan ons bestaan doorbroken wordt door intense positieve of negatieve ervaringen (contrastervaringen). De verbeelding is daarbij onze belangrijkste gids.

Hedendaagse levenservaringen

Verbeelding is iets anders dan vrijblijvend fantaseren. Verbeelding wortelt in een aandachtige waarneming van onze huidige situatie en ontdekt daarin nieuwe mogelijkheden. Elke situatie heeft potenties die niet gerealiseerd worden en die aanknopingpunt kunnen zijn voor verandering. Van oudsher hebben religieuze en spirituele tradities vormen aangereikt om onze aandacht en verbeelding te oefenen. Denk aan bidden, meditatie, religieuze verhalen en kunst. Hoe vinden we toegang tot die rijkdom op een wijze die aansluit bij hedendaagse levenservaringen? Op een wijze die troost en heelt, maar die ook een kritisch tegenover kan bieden aan hoe wij ons leven vormgeven? De genoemde boeken zoeken daarnaar vanuit de overtuiging dat speels levensbeschouwen niet alleen van groot belang is voor ons persoonlijk leven, maar ook in maatschappelijke zin. Een democratische samenleving kan zich geen levensbeschouwelijke armoede veroorloven.


Hans Alma presenteert haar nieuwe boek De kunst van samenleven tijdens het symposium Levensbeschouwen en Samenleven – speels omgaan met diversiteit, op vrijdag 16 november in de Geertekerk in Utrecht. Ook antropoloog André Droogers en theologe Christa Anbeek presenteren hier een nieuw boek: Speltherapie voor verward Nederland (Droogers) en Voor Joseph en zijn broer (Anbeek). 


Hans Alma is gasthoogleraar Hedendaags Humanisme aan de faculteit Letteren & Wijsbegeerte van de Vrije Universiteit Brussel. Zij heeft een eigen praktijk voor coaching en training, een werkplaats voor zinvol leven en werken.

 

 

 


Bron afbeelding: Philipp Cordts via Unsplash

Levensbeschouwen en Samenleven. Speels omgaan met diversiteit.

13:30 - 17:00 16 november 2018 Geertekerk - Utrecht

Het debat over diversiteit is sterk gepolariseerd. In het publieke...

Lees verder

Van verwondering naar mystiek – Henk van der Waal

15:00 - 17:00 18 november 2018 The College Hotel - Amsterdam

Al sinds Plato geldt verwondering als dé aanzet om op...

Lees verder

Ubuntu, een Afrikaanse filosofie – Annette Mul

19:45 28 november 2018 Remonstrantse kerk - Haarlem

Ubuntu. Een Zuluwoord, maar een universeel concept. Umntu Ngmuntu Ngbantu...

Lees verder

Leren leven met het afvalspook

11:00 - 12:15 2 december 2018 Splendor - Amsterdam

Volgens filosoof Lisa Doeland kunnen we veel over onszelf en...

Lees verder