De kunst van de vertraging door Heine Siebrand

4 maart 2018 in Geloof

Religies zijn ingenieuze systemen van getijden, van versnelling en vertraging. Als hoop en verwachting hoogtij vieren, bijvoorbeeld wanneer een belangrijk feest in aantocht is, dan wordt een beroep gedaan op geduld door uitstel en vertraging.

Hiermee wordt het verlangen naar het aangekondigde feest door tijdelijk uitstel en een pas op de plaats juist aangewakkerd en versterkt. Nog even geduld dan komt eindelijk waar al zo lang is uitgezien! Advent als de opmaat naar kerst en de veertigdagentijd als tijd van inkeer en bezinning na het uitbundige carnaval en de aswoensdag. Lieden uit het zuiden van ons land die opzichtig blijk geven van zin in gebak bij de koffie na aswoensdag zijn vermoedelijk dan ook of vrijzinnige protestanten of noncontemplatief wat het religieuze domein aangaat of in het uiterste geval gewoon atheïsten.

Mozes was een prutser die zijn volk op sleeptouw nam zonder dat hij de weg wist, aldus Goethe.

De term ‘veertigdagen’ was onder vrijzinnigen in de vorige eeuw nauwelijks gangbaar. Vermoedelijk hing dit samen met enerzijds hun godsdienstig nonconformisme, men hield niet zo van welke vorm van religieuze etikettering dan ook en anderzijds met hun individualisme, dat zich niet graag identificeerde of afficheerde in groepsverband als het om soberheid of vasten ging wat al snel als een vorm van publieke ijdelheid kon worden uitgelegd. Om die reden hield men ook niet van zoiets als een diaconie; zoiets loste men onderling wel op zonder het meteen aan de grote klok te hangen van een instelling of loket. In het kader van de openheid kende en kent men ook geen doopleden – waar jongeren als volwassenen tenslotte bij willen gaan horen is een kwestie van eigen keuze.

Bevrijdende uittocht

Men vond het in vrijzinnige kringen daarom ook maar wat vreemd dat andere kerken in hun ledentallen zich rijk rekenden door het meetellen van het gedoopte grut. Men huldigde als principe de vrijheid van dwang. Men behoorde namelijk uit beginsel tot een keuzekerk waar men met het land van zijn ziel meestal geen familie- of bloedbanden heeft (vrij naar Hella Haasse in het zojuist verschenen schitterende boek over hun vriendschap van Yvonne Keuls, Zoals ik jou ken, ken jij mij (2018).) Toch kan niet ontkend worden dat de veertigdagentijd als begrip voor de vertragingskunst op weg naar Pasen aan een ware opmars bezig is. Toelevend naar de viering van het feest waarop het lijden, sterven en opstaan van Jezus intens wordt herdacht en gevierd, in het oude joodse venster van Pésach, de bevrijdende uittocht uit Egypte en de daarop volgende veertigjaren dolen door de woestijn onder het bezielende leiderschap van Mozes.

Nu het oude vertrouwde groepsbesef in kerken onder druk is komen te staan, veelal niet door geloofsverlies maar wel door kerkverlating en secularisatie, ben je toch benieuwd naar de individuele omgang met de verhalen en hoe men zich persoonlijk verhoudt tot de weg naar de passie in haar vertragingsmodus. Anders gezegd: doet men het vrijgevochten op de manier van de oude vpro-vrijzinnigen of komt van uitstel afstel? Of laat het verhaal zelf misschien ook ruimte voor een nieuwe diversiteit en eigenzinnigheid?

Woestijntocht

De oude Goethe had daar in zijn tijd in de achttiende eeuw al iets vernuftigs op gevonden. In het licht van de bijbelkritiek van Spinoza hield hij het bijbelverhaal van de tocht door de woestijn eens kritisch tegen het licht. En zijn gezonde verstand zei hem dat er in dat verhaal van die lege onheilspellende woestijn opvallend veel plaatsnamen worden genoemd waar dus gewoon heel gezellig mensen woonden. Hoezo tocht door de woestijn? En hij trok, terecht of onterecht dat doet er nu niet toe, al snel de conclusie dat de woestijn waar men zich afmattend en morrend een weg doorheen baande stukken kleiner was dan door de dominees in de kerken vanaf hun kansels hadden voorgesteld! Aanvankelijk verbond hij aan dit zojuist verkregen nieuwe inzicht een vernietigend oordeel, over het zogenaamde leiderschap van Mozes. Die was in zijn ogen niets meer of minder dan een prutser die zijn volk op sleeptouw nam zonder dat hij de weg wist of, erger nog, ze regelrecht misleidde door ze steeds hetzelfde rondje te laten lopen in de verzengende hitte en uitzichtloosheid van de onherbergzame woestijn met zijn ongebaande wegen.

Hoe lang zit jij in jouw veertigdagentijd?

Het duurde echter niet lang of hij stelde zijn oordeel krachtig bij toen hij tot een nog veel verrassender nieuw inzicht kwam dat uitermate positief uitviel voor de Mozes zonder tomtom zoals hij die zich eerder had voorgesteld. In de verhalen over de veertigjaren in de woestijn staat het mensbeeld centraal dat zinspeelt op de toekomst in tijden van ingrijpende transitie. Mozes, aldus Goethe, moet beseft hebben dat je met een morrend volk dat nog dagelijks de voordelen en het verdriet tegen elkaar aan het afwegen is van de bevrijding en de gevangenschap in Egypte, dat je met met de heersende onderdrukkingsmentaliteit van de ‘generatie van de woestin’ (Hebreeuws: Dor ha-Mitbar) weinig kunt beginnen in de start-up van welk nieuw land van belofte dan ook. Mozes was dus een groot leider, die net zo lang zijn volk door de woestijn leidde en wist bezig te houden totdat zich een stabiele jonge generatie had gevormd die een frisse nieuwe wind kon doen waaien en het roer van hem als leider eindelijk kon overnemen gelijk bij aankomst in het beloofde land.

Vol troost en bemoediging

Zo bezien krijgt het verhaal weer iets van zijn (on-)vrijzinnige, ongelijkzijdige en niet geïnstitutionaliseerde persoonlijke dynamiek weer terug. Hoe lang zit jij in jouw veertigdagentijd? De paradox is dat wie de termijn van veertigjaar braaf volmaakten het minst geschikt waren om kinderen van de nieuwe tijd te zijn. Nog teveel bezig met vroeger, de veertig tinten grijs van de barre tijden van weleer. De laatsten die meededen zouden de eersten zijn. Een verhaal vol troost en bemoediging waar het gaat om de vorming van een mensbeeld dat weet heeft van leven en dood en opstand en opstanding om het leven dat doorgaat. Een verhaal ook over de gelijktijdigheid van wat er leeft in de diepste lagen van ons verlangen, dat waarvan wij redelijkerwijs kunnen zeggen dat wij het niet kunnen wachten omdat we zo er intens naar uitzien, en die nog diepere gevoelslaag van ons gemoed, waar alles wat voelen en denken als in een verstilde idylle heel even bijeen is om mee te vertoeven zonder dwang of drang.

Als je alle ontwikkelingen in jezelf om je heen en cognitief niet kunt bijbenen ga je terug naar het verlangen van je gemoed. Om de stabiliteit en de rust te vinden om je op te laden naar die nieuwe tijd toe. In onze geïndividualiseerde tijd is het aan ieder zelf om te beseffen wanneer het moment bij jou is gekomen om zich los te maken uit de kunst van vertraging. Het geloof in de levensvatbaarheid van de toekomst – Pasen – dat begint bij jou! De heilige ruimte tussen verzet en overgave, waar de vertraging overgaat in de versnelling.


Heine Siebrand is filosoof, predikant en voorzitter van de Taakgroep Vernieuwingsplekken bij de Remonstranten.

 

 

 


Bron afbeelding: Raechel Romero via Unsplash

Gezonde Zelfliefde door Hans Knibbe

19:45 - 22:00 29 juni 2018 Amstelkerk​

Vaak zijn we helemaal niet zo liefdevol naar onszelf. We...

Lees verder

Summerschool: Ken uzelf!

10:00 - 16:00 2 juli 2018 Lo Spazio Nootdorp

Met welke vraag worstel jij, waar wil jij aan werken?...

Lees verder

Mindful met je smartphone?

20:00 4 juli 2018 Tolhuistuin

Hoe intiem ben jij met je smartphone? Deel je alles,...

Lees verder

Betekenisgeving na kanker

12:00 - 15:00 12 juli 2018 Lo Spazio Nootdorp

Wanneer je mensen vraagt hoe ze verwachten dood te gaan,...

Lees verder