Geopenbaarde en openbarende geschiedenis

11 juni 2018 in Geloof

Je kunt het verschil tussen orthodoxe en vrijzinnige theologie als een debatwedstrijd weergeven. In die wedstrijd gaat het om de visie op de geschiedenis en het geloof. De orthodoxe theoloog kijkt vanuit het heil naar de geschiedenis, de vrijzinnige vanuit de geschiedenis naar het heil.

Vanaf een eikenhouten preekstoel wordt verkondigd dat de mens ingeschreven staat in Gods heilsplan. Of we het nu willen of niet, we horen er aan toe. Zoals een vis die het water als zijn element heeft en zich geen vragen stelt over het water, zo stelt de mens die zwemt in het heil zich geen vragen over het heil.

Afstand nemen van het heil

Om te weten waarvan je deel bent, moet je afstand kunnen nemen. En daarvoor zorgde de Openbaring. Daarvoor zorgden geïnspireerde Bijbelschrijvers. En daarvoor zorgde natuurlijk het Woord zelf, door vlees te worden. God die zijn heilvolle onderneming sowieso (en coûte que coûte – gezien het lot van zijn Zoon) uitvoert, heeft zijn schepsels er door zijn Woord toch nog even op willen wijzen dat ze onwetend op een schatkist zitten.

Maar daar begint ook de ellende van de theologie. Want wat verstaan we nu toch eigenlijk onder dat woordje openbaring? Is dat de door het goddelijke persbureau de wereld in geslingerde berichtgeving over de heilsgeschiedenis? Of is dat de wonderbaarlijke incarnatie als zodanig, de gebeurtenis waarbij de bron van alle spreken en leven – de Logos – zelf deel is geworden van de wereld waarover Hij doet spreken?

“Wat verstaan we nu toch eigenlijk onder dat woordje openbaring?”

Technisch gezegd: is openbaring louter een informatief of eerder een ‘performatief’ begrip? Het eerste verschaft inlichtingen over een bepaalde situatie. Het tweede sticht de situatie, door er uitspraken over te doen. Bijvoorbeeld door de zin ‘de vergadering is geopend’ ontstaat er plotseling zoiets als een vergadering, een situatie waarin de deelnemers zich voegen door aan bepaalde communicatiecodes te gehoorzamen. Performatief is dus een uitspraak die door de uiting ervan iets tot stand brengt.

Als informatie over de geschiedenis kunnen vrijzinnigen het orthodoxe openbaringsbegrip nog wel begrijpen. Ze zetten die informatie dan wel zo snel mogelijk in het rariteitenkabinet weg. Zij kijken immers vanuit de menselijke geschiedenis naar het heil. En dan constateren ze, zoals bijvoorbeeld Albert Schweitzer, dat er bijvoorbeeld van de heilsbelofte – van het beloofde eind van de wereld en de wederkomst – niet veel terecht is gekomen. En dat er dus goede gronden zijn, om aan de juistheid van de berichtgeving te twijfelen.

Nu wordt het lastig…

Lastiger wordt het bij het performatieve begrip van openbaring. Als de openbaring, zoals je orthodoxen triomfantelijk weleens hoort beweren, nou eens niet over de menswording van God ging, maar als die menswording nou eens als zodanig openbaring was, een openbaring dus die zich kenbaar maakt door haar effecten, wat kunnen vrijzinnigen daar dan – in theologisch opzicht – mee? We kunnen immers niet ontkennen dat er religieuze effecten zijn die terugwijzen naar Gods menswording?

Tweeduizend jaar kerkgeschiedenis, miljoenen pagina’s aan dogmatische of anti-dogmatische reflecties (waarvan deze column de zoveelste is), radicale omkeringen in mensenlevens en in tussenmenselijk gedrag: de openbaring als performativiteit – ik bedoel als gebeurtenis met effecten in de geschiedenis – deint mee op de empirische golven van de geschiedenis. Daar valt dus weinig tegenin te brengen. Dwars door de onzalige akkefietjes van alledag, door het broze geluk van staten en personen, door oorlog en vrede baant die performatieve openbaring zich een weg. Als openbaring werkt, dan mag, zelfs voor orthodoxen, de vraag of het allemaal wel zo gebeurd als de Bijbel beschrijft, van ondergeschikt belang zijn. Dat er effecten zijn, weegt ruimschots op tegen de onzekerheid over het histoirsche hoe.

Afhankelijk van de menselijke respons

Het staat nu 1-0 voor de orthodoxie. Maar na enige verbouwereerdheid, doen de vrijzinnigen de volgende zet. Als God niet alleen over geschiedenis, maar – door de incarnatie – direct (performatief) geschiedenis heeft willen schrijven, dan is hij daarbij altijd nog afhankelijk van menselijke respons.

Tja, en dan zitten we weer stevig in het zadel van het vrijzinnige paard. Dan kijken we weer vanuit de geschiedenis naar het heil. Twee verschillende personen kunnen immers een en dezelfde gebeurtenis anders duiden. Patiënt A dankt de medische wetenschap, patiënt B de lieve Heer voor de genezing. Anders gezegd: wil geschiedenis tot het veld van daadwerkelijke Openbaring worden, dan moeten we ons gebeurtenissen uit die geschiedenis als openbaringsgebeurtenissen toe-eigenen.

Kortom: alleen wanneer mensen bereid zijn (of in staat zijn) gebeurtenissen uit de reële geschiedenis op te vatten alsof het effecten waren van de oorspronkelijke openbaring, dan pas worden die gebeurtenissen tot openbaringstekens.

“Alleen door zijn bereidwillige interpretatie van de geschiedenis, valt er een plaats open voor God in de wereldgeschiedenis”

Hier staan dan trouwens Performatie – met hoofdletter vanwege zijn onmiddellijke openbaringskarakter – en performatie – met kleine letter vanwege het intermenselijke communicatie-aspect ervan – tegenover elkaar. In het eerste geval roept het goddelijke Woord (logos) een hele historische werkelijkheid in het leven. In het twee geval is dat de mens. Het idee dat het Woord vlees wordt, impliceert dat God ons al doende zijn heilsgeschiedenis laat zien. Maar wil geschiedenis inderdaad heilseffect zijn, dan moeten mensen daar wel heilseffecten in willen en kunnen erkennen. Ze moeten de gegeven realiteit niet alleen ‘empirisch’ en ‘feitelijk’ willen zien. Ze moeten er openbaringseffecten in zien. Anders gezegd, we moeten naast de gegeven “harde” realiteit ook de geïnterpreteerde, religieus zinvolle realiteit in het leven roepen. Dat doen ze door interpretatie. En dus door hun stichtende woorden. Ze gaan performatief te werk.

We kunnen het nog anders zeggen. God is, door zijn incarnatie-act, de openbaarder van de mens aan zichzelf. Plotseling ontdekt de mens zichzelf als toebehorend aan de heilsgeschiedenis. Ze ontdekken (of menen te ontdekken) dat ze deel hebben aan het heil! Maar het omgekeerde is evenzogoed waar. De mens is de openbaarder van God. Alleen door zijn bereidwillige interpretatie van de geschiedenis, valt er een plaats open voor God in de wereldgeschiedenis. God wordt ontdekt als het effect van een specifieke toe-eigening door mensen van historische of persoonlijke gebeurtenissen. Het staat nu 1 – 1.

Maar de match is nog niet afgelopen…

Nieuwsgierig? Chris Doude van Troostwijk geeft deze week een serie hoorcolleges aan de Vrije Universiteit over vrijzinnige theologie. Klik hier voor meer informatie.


Bron afbeelding: Ramon Philipo

Chris Doude van Troostwijk was programmamaker bij de IKON, docent Filosofie aan de Theologische Academie van Hogeschool Holland, auteur van onder meer het boek ’Leven met Albert Schweitzer’ en onderzoeker aan het wijsgerig instituut van de Universiteit van Amsterdam (ASCA). Sinds 2017 is hij visiting professor Vrijzinnige Theologie aan het Doopsgezind Seminarium waar hij onder de titel Solidaire onwetendheid tracht een filosofische onderbouwing te geven aan vrijzinnigheid. Doude van Troostwijk woont in Gunsbach waar hij als hoogleraar godsdienstfilosofie zijn hoofdbetrekking heeft aan de Luxembourg School of Religion & Society en waar hij directeur is van het onderzoeksproject Philosophies, théologies et éthiques des finances. Tevens is hij als gastdocent ethiek verbonden aan de Theologische Protestantse Faculteit van de Universiteit van Straatsburg.

 


Bron afbeelding: Ramon Philipo

Leiderschap in het licht van Franciscus en Clara van Assisi

30 augustus 2018 - 31 augustus 2018 Universiteit van Tilburg

Tweedaags congres met als thema: Volg de liefde! Leiderschap in...

Lees verder

De geestelijke weg met Augustinus

5 september 2018 Titus Brandsma Memorial

In het concrete leven van mensen voltrekt zich het geestelijk...

Lees verder

Heilige en mystieke teksten: Hebreeuwse Bijbel / Tenach en Joodse mystieke teksten

19.00 - 20.45 6 september 2018 - 11 oktober 2018 Radboud Universiteit

Zoeken, vragen stellen en discussiëren over de juiste interpretatie van...

Lees verder

Samen Pelgrimeren

10:00 - 16:00 8 september 2018 - 9 september 2018

Geïnspireerd door de kloosterweekenden bij de Jonge Remonstranten en de ervaringen van...

Lees verder