Voor altijd jong!

17 augustus 2018 in Filosofie

Voor altijd jong! Deze slogan is een van de meest veelzeggende paradoxen van onze tijd. Dat we ouder worden, weten we allemaal. Maar we willen vooral niet oud zijn.

Een lang leven willen we allemaal, maar dan wel een leven waarin we voor altijd jong kunnen blijven. Waarom hangen we zo aan het ideaal van eeuwig jong zijn? We weten immers allemaal dat we niet voor altijd jong kunnen blijven; niet alleen ons lichaam veroudert met de jaren, ook onze intelligentie en denkvermogen nemen af naarmate de jaren verstrijken. Toch blijven we in het onmogelijke ideaal van eeuwig jong zijn geloven. We stellen dat, ondanks ons oudere lichaam, wij nog ‘jong van geest zijn’ en proberen tekenen van veroudering tegen te gaan door middel van smeerseltjes, botox en vitaminepillen. De norm die onze samenleving uitdraagt is dat jong zijn het ultieme doel is. En onder jong zijn verstaan we niet iemand van veertig, of vijftig, maar doelen we op de energieke twintiger. In onze samenleving zijn we maar kort jong en al snel oud. Waarom houden we vast aan een onhaalbaar ideaal?

Stigmatisering

Onze samenleving ziet het ouder worden als iets wat tegen gegaan moet worden. Ouder worden is iets wat ongewild is, waarvoor je je moet schamen. Ouderen hebben niet langer de rol van alwetende, onmisbare ervaringsdeskundige zoals in vroegere culturen, maar worden door stereotypering en stigmatisering juist buiten de samenleving gezet. In haar schitterende boek De Ouderdom (1970), stelt Simone de Beauvoir dit taboe op het ouder worden aan de kaak en beschrijft ze hoe de samenleving er telkens voor zorgt dat de oudere buiten wordt gesloten. Volgens de Beauvoir vertonen de verwachtingen over ouderen en de verwachtingen over vrouwen een grote overeenkomst. Beide verwachtingen ontnemen deze twee groepen de mogelijkheid om zich tegen deze verwachtingen te verzetten. Dit terwijl voor een waardige vorm van ouderdom diversiteit van interesses essentieel is.

De Beauvoir benadrukt dat het erg lastig is om een eenduidige definitie te geven van wie nou een ‘oudere’ is. Daarvoor verschillen ze teveel. Er zijn mensen van zeventig die nog een nobelprijs winnen (Yoshinori Ohsumi won dit jaar de nobelprijs voor fysiologie) en volop in het leven staan en er zijn mensen die op hun zeventigste al in een verzorgingstehuis wonen.

Jong blijven

 Toch is niet zo raar dan we ons eigen ouder worden negeren en proberen om eeuwig jong te blijven. Niet alleen krijgen we vanuit de sociale media het signaal dat ieder teken van veroudering tegen gegaan dient te worden; ook in het economische verkeer is het ouder worden direct gerelateerd aan het minder waard zijn.

“Het ouder worden zit je op de hielen als een stalker die zich aan geen enkel afstandgebod houdt”, stelt Wilhelm Schmid. Het ouder worden is iets waar wij vanaf het begin van ons leven al mee worden geconfronteerd maar wat ons toch op een bepaalde manier angst aanjaagt. Deels komt deze angst voort uit de angst voor de dood. Het leven is eindig en op een gegeven moment moeten we ons realiseren dat niet alle plannen die we hebben kunnen worden uitgevoerd. In een van haar interviews beschrijft De Beauvoir de ouderdom dan ook als “de stap van het oneindige naar het eindige” (Schwarzer, 1983).

Maar de angst voor het ouder worden lijkt in onze samenleving dieper te zitten dan alleen de angst voor de dood. De angst voor de dood zou namelijk de angst voor het ouder worden van twintigers, dertigers en veertigers onvoldoende verklaren. De angst voor het ouder worden lijkt meer te zitten in de angst voor het ouder worden an sich.

Angst en tijd

“Niets in de dingen”, zegt Seneca, “is vreselijk behalve de vrees zelf”. Het is niet het ouder worden zelf wat de drijfveer vormt voor de enorme markt die is ontstaan aan producten die ons jong moeten houden, maar het is onze angst om te verouderen die ervoor zorgt dat wij die producten gaan gebruiken. Dat weten rimpelcrèmefabrikanten maar al te goed; enkel de consument die bang is om rimpels te krijgen zal naar anti-rimpelcrème grijpen. De angst voor het ouder worden komt in ons dagelijkse leven tot uiting in concrete ‘objecten van vrees’; zoals rimpels, hangbuiken en grijs haar. Zonder dat daarbij onze angst overigens over gaat; de tijd tikt namelijk en niemand die het proces van ouder worden echt kan stoppen.

Het is met name onze beperkte visie van de tijd die ervoor zorgt dat wij het ouder worden maar zo moeilijk kunnen accepteren, stelt filosoof en gerontoloog Jan Baars. Volgens Baars doen wij het leven tekort als we alleen maar kijken naar de tijd die is verstreken. Onze opvatting van tijd hebben we versmalt tot enkel de kloktijd die je kunt meten en die je kunt indelen en gebruiken. Deze beperking van de tijd tot chronologische tijd sluit andere concepten en ervaringen van tijd uit en veroorzaakt daarnaast de uitsluiting van ouderen. Maar hoe kunnen we dan waardig oud worden zonder de krachtmeting aan te gaan met het jong zijn?

De moed om te zijn

De Beauvoir wees al op een kader van waardig ouder worden die gekoesterd dient te worden in onze samenleving. De nadruk dient volgens haar te liggen op de diversiteit van het ouder worden, waarin vooral de vrijheid van het individu centraal dient te staan. Eigenlijk moeten we opkomen voor een ‘moed om te zijn’; de moed als de zelfaanvaarding van wat mens is. Theoloog Paul Tillich omschrijft de moed mooi door te zeggen dat het gaat om de aanvaarding van jezelf “desondanks”.

Zolang we ouder worden blijven associëren met verlies, zullen we de angst om ouder worden behouden. En uiteindelijk doen we met name onszelf daarmee tekort.


Dit artikel werd geschreven door Martine Berenpas en is herplaatst uit ons zinwebarchief. 

Het debat over de al of niet vrije wil door de eeuwen heen

10.30 - 16:30 20 June 2019 Radboud Universiteit - Nijmegen

Het theologische en filosofische debat over de vrije wil is...

Lees verder

Het Colloquium Levensfilosofie: Rouw en Verdriet

11.00 - 17.00 22 June 2019 Universiteit Leiden

Rouw en verdriet voeren ons naar de existentiële dimensie van...

Lees verder

Sleutel tot Aristoteles

16:00 29 June 2019 Boekhandel De Groene Waterman - Antwerpen

Hoe kan het dat teksten van bijvoorbeeld Aristoteles na 2400...

Lees verder

Aldus sprak Zarathoestra

10.30 - 16.30 3 July 2019 - 4 July 2019 Radboud Universiteit - Nijmegen

In deze cursus wordt Nietzsches Aldus sprak Zarathoestra besproken in...

Lees verder