Van bezielen en voorbijgaan

6 augustus 2018 in Filosofie

Soms zijn er van die momenten waarin de tijd stil lijkt te staan. De filosoof Henri Bergson heeft deze haast mystieke momenten in tijd haarscherp in beeld gebracht in zijn filosofie.

Iedereen kent wel het beeld van een huiskamer, zo eentje die verlicht is – want het is avond – de gordijnen zijn er nog niet gesloten. Is het herfst maar regent het niet, is de lucht mild en waait er geen wind, de kans bestaat dat we ongemerkt onze pas inhouden en binnenkijken, zonder te weten wàt daarbinnen onze aandacht gevangen heeft.

De tijd

We voelen, terwijl we daar zo eventjes staan, niet de behoefte méér te doen dan heel even dat kijken, we willen in de kamer niet binnengaan, we kennen er niemand, we blijven wie we zijn, passanten. Misschien woont daarbinnen een meisje en zien we een stralende uitdrukking op haar snoetje, ze kijkt ergens naar of naar iemand, is verrast.

Maar misschien staan we niet hier, misschien staan we in een heel andere stad en tijd, is het zomer, zien we twee oude mensen achter een geopend venster, licht gebogen ademen zij van bijna voltooide mensenlevens, ze houden de hoofden tegen elkaar en de schouders vertrouwelijk naar elkaar toegekeerd. Terwijl wij hierbuiten en onopgemerkt zo eventjes naar hen kijken nemen we iets van het leven waar. Niet zozeer iets van het leven van het meisje zelf, of van dat van de twee oude mensen, we nemen iets van het leven zelf waar, we zien er iets in oplichten. Dan hernemen we onszelf, het moment is voorbij en we lopen door.

‘De tijd’ zo schrijft Bergson ergens in 1930, is datgene dat verhindert, dat alles, in één klap gegeven is. De tijd vertraagt, of beter, de tijd ís vertraging. De tijd moet dus uitwerking zijn. Bergson vermoedt in de tijd de drager van schepping. Want bewijst het bestaan van de tijd niet dat er onbepaaldheid zit in de dingen? Zou de tijd niet precies die onbepaaldheid zijn’? En – in mijn woorden -, laat de tijd niet zien dat alles zich voortdurend vernieuwt? Hoe dan ook, in het moment waarop we het tafereel achter ons laten en onze wandeling voortzetten, verandert er iets – misschien begint het juist te regenen.

Bezieling

Voor ons blijft onopgemerkt dat het kind dat we zojuist zagen opkijken aan tafel wordt geroepen, we zien niet dat zij behoedzaam naar haar omgeving tast, niet dat ze blind is, we ontdekken niet dat het licht dat we zojuist op haar gezichtje zagen van binnenuit kwam. Noch zien we dat de twee oude mensen hun avondthee drinken, niet dat ze de gordijnen sluiten eer ze naar bed gaan, de nacht in, hun laatste. En tóch hebben we zónder het tafereel tot het ‘eind’ te zien, het leven gezien, het leven zelf, de schepping in zijn telkens niet te voorziene nieuwheid.

Bergson begint Le possible et le réel met ‘de ononderbroken schepping van niet te voorziene nieuwheid lijkt zich almaar voort te zetten’ en bij Eugène Minkowski lees ik in Het menselijk aspect van de kosmos ‘de ziel gaat als een adem door de wereld, nauwelijks horen we het geruis van haar vleugels, zo licht dat het verdwijnt zodra we het willen beluisteren. Haar rol bestaat niet in bestaan, maar enkel in bezielen en voorbijgaan. Dat is haar voldoende en zonder haar zou het leven onmogelijk zijn geweest. Dit is de sfeer van het spirituele. Elke sociale vorm, elke concretisering, elke bepaling is er vreemd aan.

De vormen zijn er te luidruchtig, te strak, te tastbaar voor. Alleen in de overpeinzing, in de eenzaamheid, in de stilte heeft men er toegang toe’. Daar waar we onze pas inhouden, toeschouwer zijn, daar nemen we de schepping waar, waarna we er onmiddellijk weer mee samenvallen, opgaan in de dynamiek van het leven. Overal waarin we de bezieling in vormen proberen te vangen is het alweer voorbij. En toch blijven we steeds naar nieuwe vormen zoeken. Zou het leven dat telkens nieuw uit de chaos tevoorschijn komt, zichzelf genoeg zijn wanneer we bereid zijn elke dag opnieuw bezieling te ondergaan en hieraan gestalte proberen te geven?


Dit artikel werd geschreven door Bianca Hiemcke-Schriek en is herplaatst uit ons zinwebarchief. 


Bron afbeelding: Clem Onojeghuo via Unsplash

Met hart en ziel ouder worden

11:00 - 16:30 24 november 2018 Paaskerk - Baarn

Wat is de betekenis van de ouder wordende mens? Is er...

Lees verder