Recensie: Onbehagen, nieuw licht op de beschaafde mens

15 februari 2017 in Filosofie

In de essay Onbehagen werpt Bas Heijne nieuw licht op een klassieke tekst van Freud ‘Het onbehagen in de cultuur’. Een recensie door Bea Koetsier

Filosofen Frank Meester en Coen Simon namen het initiatief voor een reeks filosofische essays in de serie genaamd Nieuw licht. Ze dagen onze scherpste hedendaagse denkers, zoals Arnon Grunberg en Bas Heijne, uit om nieuw licht te werpen op klassiek geworden teksten van filosofen en grote denkers als Camus, Rousseau en Freud.

Het driftleven van de mens

Het essay Onbehagen van Bas Heijne verscheen in september 2016 en in december verscheen alweer de zesde druk. Adriaan van Dis noemde het in DWDD een schitterend essay. Zoals elk essay in de reeks, opent ook deze met een passage uit de originele tekst.

“De waarheid achter dit alles, die men liever verloochent, is dat de mens geen zachtaardig wezen is dat liefde nodig heeft en zich hoogstens weet te verdedigen als het wordt aangevallen; in zijn driftleven is hij juist begiftigd met een enorme dosis agressie………….”.

Een veranderend mensbeeld

Bas Heijne groeide op met het Verlichtingsdenken, de maakbare wereld in het naoorlogse optimisme, waar vooruitgang het enige geloof was. Waar vertrouwen in het realiseren van grote thema’s als sociale gelijkheid of gelijke behandeling van minderheden de normaalste zaak was. Sindsdien is er ook steeds meer ruimte in het denken gekomen voor de meer donkere en tegenstrijdige kanten van het bestaan. In zijn hedendaagse analyse van de tekst van Freud komt het sterk veranderde mensbeeld van Heijne duidelijk naar voren.

Heijne’s wereldbeeld kleurt in de loop van zijn leven donkerder. Het verandert al wat met het sombere mensbeeld bij zijn lievelingsschrijvers Dostojewski en Conrad. Is er eigenlijk wel vooruitgang in de wereld? Vraagt hij zich af. Heijne haalt “Charlie Hebdo” aan, de aanslag op het Frans satirisch weekblad, en analyseert uitgebreid de nieuwe Amerikaanse president Trump en zijn vele aanhangers. Het populisme is ongekend groot.

Waar komt het gevoel van onbehagen bij veel mensen vandaan?

De mens wordt niet meer als individu gezien, maar als een object gemanipuleerd door bijvoorbeeld de reclame. Te misbruiken door fabrikanten die een afzetmarkt zoeken. Cijfers, de wetenschap maakt de dienst uit. De cultuur die beschaving heet faalt, iedere remming of realiteitsbesef valt weg. ‘’Was “Charlie Hebdo” eigenlijk een begrijpelijke, juist typisch menselijke reactie?’’ De Brexit geeft hem ook te denken. Wat ontbreek er in de Europese Unie?

Hij vertelt over de Amerikaanse schrijfster Marilynne Robinson met haar kritiek op het materialistisch wereldbeeld. “Wij zijn niet ons brein”. Het is, schrijft Robinson, alsof je stelt dat een bankbiljet niets anders is dan een stukje papier. Dat is waar, maar ook een reductie. Wij beleven een bankbiljet niet als een stukje papier.

Hij beëindigt zijn essay met de woorden : “Hoed je voor de barbaar in je omgeving. En voor de barbaar in je zelf”. De duistere kant die in ieder beschaafd mens heerst.

Heel fraai weeft Bas Heijne de tekst van Freud door zijn essay. Met veel lof voor ‘’Freud”, niet als wetenschapper, maar als groot filosoof en kunstenaar.

Onbehagen Bas Heijne boekcover
Onbehagen

Auteur: Bas Heijne
Uitgever: Ambo Anthos, 2016
Nederlandstalig
120 pagina’s
ISBN: 9789026335433
Prijs: € 10,00

Meer lezen van Bas Heijne?

*Deze recensie bevat (een) gesponsorde link(s). Lees meer hierover in onze disclaimer.

Naar een nieuwe worldsense

11:00 - 12:15 16 december 2018 Splendor - Amsterdam

In het laatste hoofdstuk van ‘Les Damnés de la Terre’...

Lees verder

De stilte voor de woorden – Jan Bor

15:00 - 17:00 16 december 2018 The College Hotel - Amsterdam

Ben ik het beeld dat ik van mijzelf meedraag? Ben...

Lees verder

De kracht van de ongewenste gevoelens. Een pleidooi voor verveling.

20:00 18 december 2018 De Nieuwe Liefde Amsterdam

We zijn bang om niets te doen. Bang om iets...

Lees verder

Rituelen. Waarom we niet zonder kunnen – Herman De Dijn 

19:30 - 21:00 10 januari 2019 Radboud Universiteit - Nijmegen

Vuurwerk afsteken bij Oud en Nieuw, de trouwring als symbool...

Lees verder