Recensie: De schooldagen van Jezus. Over nummers en getallen, over hebben en zijn.

7 november 2017 in Filosofie

Deze roman van de Zuid-Afrikaanse schrijver Coetzee is een vervolg op zijn eerdere roman uit 2013. Het verhaal van de nieuwkomers in een voor hen vreemde wereld gaat verder.

In 2013 verscheen van Coetzee ‘De kinderjaren van Jezus’, een wonderlijke roman over een vader, Simón, en zijn pleegzoon Davíd. Beiden zijn als een soort vluchtelingen over het water aangekomen in een voor hen beiden nieuw land. Simón heeft zich ontfermd over Davíd. Zij hebben nauwelijks herinneringen aan hun eerdere leven. In de stad Novilla ontmoeten zij Inés, die de rol van moeder van Davíd op zich neemt. Het verhaal eindigt met hun vlucht van Novilla naar een afgelegen provincie, ver van de autoriteiten die willen dat Davíd naar school gaat. Maar Davíd past niet in het schoolsysteem.

Zijn wij pas mens als we volledig opgaan in het grotere geheel en onze ratio loslaten?

In ‘De schooldagen van Jezus’ gaat het verhaal verder. Het bijzondere gezin vestigt zich op een boerderij in de buurt van Estrella, waar zij gaan helpen met de oogst van druiven en olijven. De kleine, vroegwijze Davíd stelt ongemakkelijke vragen aan zijn vader: over de dood, over liefde en hartstochten. De rationele Simón probeert deze vragen geduldig en verstandelijk te beantwoorden. Dat valt niet mee: Davíds waarom-vragen brengen hem soms tot wanhoop. Om de zesjarige jongen toch een opleiding te bieden, schrijven zij hem in bij een privéacademie in de stad.

Transcendentale woorden

Het is een bijzondere school met een opmerkelijke educatieve filosofie. Het onderwijs is totaal afwijkend van traditionele ‘wetenschappelijke’ curricula. De academie richt zich op het ‘trainen van de ziel in de richting van het goede, door middel van muziek en dans’. Davíd leert er de getallen te ‘muziekdansen’; hij ‘roept de getallen naar beneden’. Het onderwijs wordt gegeven door Ana Magdalena. Zij noemt de namen van de getallen uno, dos, treis ‘transcendentale woorden’, uit een verloren wereld die enkel kinderen zich herinneren. De getallen staan in de academie voor veel meer dan ‘lagere rekenkunde’, de wetmatigheden van optellen en aftrekken.  ‘De man is één, vindt een vrouw en uit hun vereniging komt een kind.’ De op logica georiënteerde Simón noemt de benadering van de academie ‘lariekoek en mystieke flauwekul’. Hij wil de dingen kennen door deze logisch te analyseren en zo te doorgronden.

Het verhaal krijgt een wending als de verliefde Dmitri – de klusjesman van de academie – in een plotselinge opwelling Ana Magdalena vermoordt. Het is een extreme, zinloze misdaad ingegeven door een irrationele passie, een ‘egoïstische hartstocht’. Voor Simón, en ook voor de rechters van Estrella, is dit een onbegrijpelijke daad. De jongen Davíd is vreemd genoeg vergevingsgezind.

Bij een bezoek van Simón en Davíd aan Dmitri zegt deze: ‘Degene doodmaken van wie je houdt: dat is iets wat de oude Simón hier nooit zal begrijpen’. Deze uitspraak brengt Simón tot introspectie: ontbreekt het hem aan hartstocht, aan intuïtie? Leeft hij wel echt?

Vervreemdend

Davíd krijgt in de rationele werkelijkheid van de staat geen plek: als er een volkstelling wordt gehouden verstopt Simón hem: ‘Je hebt geen naam, je hebt geen nummer. Dat is genoeg om onzichtbaar te zijn’.

In deze filosofische en vervreemdende roman stelt Coetzee ons de vraag naar de verhouding tussen rationaliteit en irrationaliteit. Scherp tekent Coetzee de kloof tussen enerzijds de rationele wereld van het tellen en het meten, van de analyse, van dualiteit en anderzijds de voor-rationele‘dierlijke’ wereld van ‘onnadenkendheid’, van ervaring en van zijn, van eenheid. De werkelijkheid van nummers en de werkelijkheid van getallen. Wat is kenbaar, wat niet? Wat ligt verscholen achter de meetbare, telbare werkelijkheid? Welke diepere laag kenmerkt ons mensen? Of zijn wij pas mens als wij –als dieren – volledig opgaan in het grotere geheel en onze ratio loslaten?

“Je hebt geen naam, je hebt geen nummer. Dat is genoeg om onzichtbaar te zijn”

Ook deze roman van Coetzee kent vele literaire referenties, onder meer naar Cervantes (Don Quichot) en Dostojevski. Er zijn geen expliciete verwijzingen naar het Nieuwe Testament. Net als in ‘De kinderjaren van Jezus’ valt de naam Jezus alleen in de titel van de roman. Mogelijk staat Davíd symbool voor de jonge Jezus. Hij stelt vragen en oordeelt niet, maar is ook koppig en ‘onthecht’.

Mij schoot bij het lezen van deze roman een gedicht van Ed. Hoornik (1910-1970) te binnen:

Hebben en zijn

Op school stonden ze op het bord geschreven. Het werkwoord hebben en het werkwoord zijn; Hiermee was tijd, was eeuwigheid gegeven, De ene werklijkheid, de andre schijn.

Hebben is niets. Is oorlog. Is niet leven. Is van de wereld en haar goden zijn. Zijn is, boven die dingen uitgeheven, Vervuld worden van goddelijke pijn.

Hebben is hard. Is lichaam. Is twee borsten. Is naar de aarde hongeren en dorsten. Is enkel zinnen, enkel botte plicht.

Zijn is de ziel, is luisteren, is wijken, Is kind worden en naar de sterren kijken, En daarheen langzaam worden opgelicht.

Ed. Hoornik (1963).

‘De schooldagen van Jezus’ is geschikt voor lezers die filosofie en (zelf)reflectie niet schuwen. Het boek leest gemakkelijk en staat vol passages die de lezer bijblijven. Wel is het belangrijk eerst Coetzee’s  ‘De kinderjaren van Jezus’ (2013) te lezen.


De schooldagen van Jezus
Auteur: J.M. Coetzee
Uitgever: Cossee
Nederlandstalig, 288 pagina’s
augustus 2016
ISBN: 9789059366855

 

 


Wim-Jan Renkema (1968) is onderwijskundige en is werkzaam in het onderwijs. Ook is hij politiek actief. Hij is landelijk lid van de Remonstrantse Broederschap en algemeen lid van Vrijzinnigen Nederland. Zijn belangstelling gaat uit naar: onderwijs en opvoeding, theologie en filosofie, levenskunst, leiderschap en organisatieontwikkeling. Twitter @wimjanrenkema


*Dit artikel bevat (een) gesponsorde link(s), klik hier voor onze disclaimer.

Cursus: Wat is zinvol leven?

20.00 - 22.30 25 januari 2018 Het Trefpunt Bennebroek

In deze cursus van vijf avonden worden de denkbeelden van...

Lees verder

Retraite: Leer van de natuur

24 november 2017 - 26 november 2017 De Hezenberg Hattem

Ben je op zoek naar bezinning, inspiratie en verdieping? Wil...

Lees verder

Lezing: Meester Eckhart by candlelight door Marga Haas

20:00 15 december 2017 De Ontmoeting Bennekom

De middeleeuwse mysticus Meester Eckhart leefde zeven eeuwen geleden, rond...

Lees verder

Cursus: Geloven in de (post)moderne samenleving

25 november 2017

Dit najaar organiseert De Zinnen in zowel Utrecht als Den...

Lees verder