Darwin, Einstein en mysterie van het leven door Karl van Klaveren

1 april 2018 in Filosofie

Charles Darwin (1809-1882) was geen filosoof, maar hij veranderde ons wereldbeeld totaal. Want onze cultuur is pas echt geseculariseerd sinds zijn evolutietheorie de wereld veroverde. Een column van Karl van Klaveren. 

Door Darwin werd het geloof in een Schepper overbodig. Hij toonde aan dat creatie van soorten verloopt via natuurlijke selectie. Velen denken dat Darwin een atheïst was, net als zijn bekende ‘promotor’ Richard Dawkins. Maar Darwin was agnost – en dat is toch iets anders.

Misschien is ons verzet tegen de natuur wel heel natuurlijk.

Vlak na de verschijning van The origin of species in 1859 schreef Darwin een brief aan een Amerikaanse botanicus, waarin we lezen: “Wat betreft de theologische kant van de zaak. Dat heb ik altijd moeilijk gevonden. Ik ben verbijsterd. Ik heb geen atheïstische intenties met mijn werk. Maar ik moet toegeven dat ik minder duidelijk dan anderen – en dan ik zelf zou willen – een plan of goede bedoelingen zie in de wereld. Er is zoveel lijden. Ik kan me eenvoudig niet voorstellen dat een goede almachtige God de sluipwesp heeft geschapen met de bedoeling dat hij zich voedt met de levende lichamen van rupsen. Anderzijds vind ik het ook onbevredigend om dit wonderbaarlijke universum te aanschouwen en tot de conclusie te komen dat het het resultaat is van brute kracht. Ik heb de neiging om dit alles te zien als voortgekomen uit wetten met een vooropgezette bedoeling, waarbij de details – goed of slecht – worden overgelaten aan de werking van wat wij toeval mogen noemen. Niet dat deze gedachte mij ook maar enigszins bevredigd. Want ik ben er diep van doordrongen dat het hele onderwerp voor het menselijk verstand niet te bevatten is … Laat ieder mens hopen en geloven wat hij kan. Inderdaad ben ik het met je eens dat mijn inzichten niet noodzakelijk atheïstisch zijn. Maar hoe meer ik erover denk, hoe meer ik verbijsterd ben.”

Dragende emotie

Een agnost zegt ‘niet te weten’ (a-gnosis) of er een God bestaat. Hij/zij is eenvoudig verbijsterd over het mysterie van dit bestaan. Er zijn ook ‘religieuze agnosten’. Dat zijn mensen die de verwondering als een vorm van religie zien. Albert Einstein was zo iemand. Hij schreef in zijn boekje The world as I see it (1949): “De diepste ervaring die een mens kan hebben is het gevoel voor mysterie. Het is de dragende emotie van ware kunst en wetenschap. Iemand die dit gevoel niet kent, geen verwondering meer kent, is zo goed als dood. Voelen dat er achter alles wat we ervaren iets is wat niet te bevatten is, maar waarvan de harmonie en schoonheid ons raken, dat is ware religiositeit. In die zin ben ik een diep religieus mens.”

Begrijpen vond Einstein belangrijk, maar hij wist ook dat elk antwoord nieuwe vragen oproept en dat we de waarheid nooit zullen bezitten. Wetenschap vergroot het geheimenis, zoals ook vermenigvuldiging de uitkomst exponentieel vergroot. Geen mens ontkomt aan de socratische wijsheid dat we ten diepste ‘niet weten’. Goed beschouwd is zelfs de ‘nieuwe atheïst’ Richard Dawkins agnost. Natuurlijk, hij doet soms alsof hij alles weet. Zo prijst hij de natuurlijke selectie als een wonderschoon evolutionair principe dat alles verklaart. Maar tegelijkertijd toont hij zich bezorgd over de wreedheid ervan.

Diep religieus thema

In deel 2 van zijn schitterende documentaire The Genius of Charles Darwin zegt Dawkins – zoekend naar een verklaring voor het altruïsme – de mens te beschouwen als de enige soort die de wreedheid van de evolutie doorziet en zich daar terecht tegen verzet door de natuur te willen verbeteren. Het menselijk bewustzijn als verzet tegen de natuur: is dat niet een diep religieus thema? Wetenschappelijk gezien kunnen we de wreedheid van de natuur eenvoudig constateren, maar emotioneel en moreel lukt ons dat minder goed. Ook Dawkins kan het niet over zijn hart verkrijgen om de natuur te laten voor wat hij is. Ja, gaan liefde en het verlangen naar vrede niet toch dieper dan ‘survival of the fittest’ en ‘struggle for life’? Misschien is ons verzet tegen de natuur wel heel natuurlijk.

Zegt het mysterie van Pasen niet iets dergelijks? Doet ook de lente ons niet vermoeden dat niet de dood het wezenlijke is van de natuur, maar het leven?


Karl van Klaveren is predikant in de Adventskerk in Zoetermeer en Houtrustkerk in Den Haag. Hij vervulde diverse vrijwilligersfuncties. Hij is vertaler en maakte ook televisie voor moslims en minderheidsgroepen in Amsterdam. Van Klaveren beschouwt zichzelf als een religieus humanist die de strijd voor menselijke waardigheid nadrukkelijk probeert te voeden vanuit spirituele bronnen. 

 

 


LEES OOK VAN KARL VAN KLAVEREN:

* Licht en donker 


Bron afbeelding: Wikipedia

Is schrijven over religie als dansen op een vulkaan? – José Baars-Blom

20:00 22 januari 2019 Koorkerk - Middelburg

Woon je in Zeeland en mag het geloof voor jou...

Lees verder

De nacht van de mystiek 2019

20:00 - 00:00 25 januari 2019 Stadsschouwburg Nijmegen

Mystiek is van alle tijden, gaat door alle culturen en...

Lees verder

De kruistochten. De heftigste botsing tussen christendom en islam.

13.30 - 15.15 6 februari 2019 Radboud Universiteit - Nijmegen

Voor moderne mensen zijn de kruistochten bijna onbegrijpelijk. Hoe kon...

Lees verder

Hoe god verscheen in Saksenland – Dirk Jan Otten

16:30 2 maart 2019 Stadskerk De Bleek - Almelo

Schoolplaten en geschiedenisboeken wekken de indruk dat de evangeliepredikers Willibrord,...

Lees verder