God en ik – Alain Verheij

9 juni 2018 in Boeken

God en ik van theoloog en schrijver Alain Verheij neemt de volgende vraag als uitgangspunt: wat bezielt een 21e-eeuwse westerling om zich nog te verdiepen in verhalen over God? Verheij is zelf misschien wel het meest nieuwsgierig naar het antwoord op die vraag.

In God en ik schrijft hij persoonlijk, kritisch en een tikje ironisch over zijn geloof. Met een scherp oog analyseert hij onze tijd en ziet hoe de christelijke verhalen en gebruiken wel degelijk iets te zeggen hebben over de wereld van nu. Zo kun je de vastentijd zien als een ‘detox’ die zorgt voor meer zelfreflectie en solidariteit, en zetten verhalen over Jezus, Job, Mozes en Petrus aan tot denken over hoop, vertrouwen en volharding. Al eeuwenlang putten mensen kennis, goede raad, hoop en troost uit de Bijbel. Aan de hand van deze oude verhalen werpt het boek licht op hedendaagse levensvragen.

Hieronder vind je een leesfragment uit het boek God en ik.


3 Radicaal puberen

Individuele verantwoordelijkheid nemen

In de eerste twee hoofdstukken van dit boek beschreef ik alle rituelen en verhalen waarin ik werd meegenomen door mijn gelovige vader en moeder. Zij lieten mij als baby dopen en zij voedden mij op met het christelijke geloof. De tweede doop waarmee ik dit derde hoofdstuk begon, was een keuze die zij niet voor mij konden maken: die beslissing was aan mijzelf. Zo werd het een soort religieuze volwassenwording.

Er zijn veel religies die zo’n gebruik hebben: moslims kiezen soms voor een besnijdenis in de jonge tienerjaren en een joods kind wordt bat/bar mitswa op twaalf‐ of dertienjarige leeftijd. Kerken die met de kinderdoop werken, en waar de doop geen eigen keuze is, hebben ook een coming‐of‐age‐ritueel. Bij rooms‐katholieke gelovigen heet dat het vormsel, meestal ook in de vroege puberteit. Protestantse kerken hebben de belijdenis, die vaak pas na de middelbare school plaatsvindt. In al deze gevallen gaat het om een officieel moment waarop een kind zelf de verantwoordelijkheid overneemt voor zijn of haar morele en godsdienstige levensstijl.

Met de secularisering verdwijnt dit gebruik grotendeels. Dat is jammer, want zo’n overgangsritueel is ook relevant als je niet gelooft in een hogere macht. Het markeert het afscheid van de kindertijd, het aangaan van nieuwe verantwoordelijkheden en het openbaar te kennen geven én vieren dat je vanaf nu steeds meer op eigen benen zult komen te staan. Het helpt een tiener om officieel bij zo’n moment stil te staan. Hopelijk zal het wegvallen van de religieuze rituelen goed worden opgevangen door speciale gelegenheden zoals de musical in groep acht, die ook kan worden gezien als een rituele overgang.

Wanneer je afscheid neemt van je kindertijd en zelf meer zeggenschap krijgt over je leven, betekent dit ook dat je de kans hebt om het anders te gaan doen dan je ouders. Je krijgt individuele verantwoordelijkheid, en dat is precies waar de volwassendoop om draait. Daar ligt een groot contrast tussen de volwassendoop in evangelische kerken en de kinderdoop in de traditionele kerk. De kinderdoop legt immers alle nadruk op de machteloosheid van een mensenkind, zoals ik in hoofdstuk 1 beschreef: dat je identiteit voor een groot deel wordt bepaald door waar je geboren bent en hoe je lichaam en je sociale omgeving eruitzien.

Die erfelijkheid is iets moois wanneer je de vriendelijkheid van een god kunt erven: mijn ouders leefden een gezegend leven, en daar mag ik in delen. Afhankelijkheid is iets prachtigs wanneer je als jong kind een veilige thuisbasis hebt gehad, waar liefdevolle handen je koesterden en voedden. De wegen van de natuur zijn wonderschoon wanneer je met een gezond lichaam bent geboren, een lichaam dat je levensstijl ondersteunt en je ziekten effectief bestrijdt.

Maar het kan ook de andere kant op werken: afhankelijkheid, erfelijkheid en de natuur zijn helemaal niet zo hoopgevend voor de mensen die ter wereld kwamen met weinig privileges. Dan kun je in een negatieve spiraal terechtkomen: geboren met pech, dus een leven vol pech, dat je weer doorgeeft aan jouw pechvogels van kinderen. Van zo’n beeld van het mens‐zijn wordt niemand gelukkig.

Door de geschiedenis heen zijn er denkers geweest die er een tragische filosofie op na hielden in de zin van: wat er gebeurt, moest altijd al gebeuren. Daar kun je nooit iets aan veranderen. Er waren geloofsleiders die zeiden: God heeft alles al vooraf bepaald, dus wat je kiest doet er niet toe. Griekse mythologen stelden: aan het noodlot kun je nooit ontsnappen, wat je ook probeert. En strikte naturalisten meenden dat alles te herleiden was tot de totale willekeur van atomen. In onze eigen tijd zijn er wetenschappers die benadrukken: wij zijn ons brein en onze genen bepalen helemaal wie we zullen worden.

Dat kan allemaal positieve gevolgen hebben. Het helpt om jezelf te begrijpen, bijvoorbeeld als je beseft dat je driftige karakter bij je opa vandaan komt, en dat je niet goed kunt voetballen omdat je met o‐benen bent geboren. Het pakt in sommige gevallen zelfs genadig uit in een rechtszaak; als iemands gedrag verklaard kan worden uit verzachtende omstandigheden, kan dat strafvermindering opleveren.

Toch is een waarschuwing op zijn plaats, want die tragiek mag geen determinisme worden. Niet: het moest altijd zo lopen, daar doe je niets aan. Als er één vijand van het goede leven is, dan is dat wel pessimistische noodlottigheid.

In de Bijbel komt die botsing tussen determinisme en geloof in verandering ook voor. Ergens in de loop van de joodse geloofsontwikkeling waren de mensen zo vertrouwd met de verbondsgedachte en de nadruk op waar je vandaan komt, waar je wieg stond, hoe je in Gods wereld bent geboren, dat er rare hersenspinsels gingen ontstaan. Sommige gelovigen waren gaan denken dat God zó in generaties werkt, zó collectief, dat kinderen onvermijdelijk de straf moeten dragen als hun ouders een slecht leven hebben geleid. Daar ontstond dit spreekwoord: ‘Als de ouders onrijpe druiven eten, krijgen de kinderen stroeve tanden’.

Twee grote profeten, Jeremia en Ezechiël, hebben dat gezegde in hun boeken geciteerd om er vervolgens op te foeteren. Het is belangrijk om te onderkennen dat je met een voorsprong óf met een achterstand kunt opgroeien, maar in de wereld van deze profeten mag het niet bestaan dat je je daar vervolgens machteloos bij neerlegt. Dit zeiden de profeten: wie onrijpe druiven eet, krijgt stroeve tanden. Wie dat niet doet, krijgt ze niet. Wat je ouders je ook hebben aan‐ en voorgedaan, jij hebt een individueel geweten, punt uit.

De kinderdoop en de volwassendoop zijn dus twee kanten van dezelfde werkelijkheid. Aan de ene kant ben je als mens per definitie afhankelijk van je biologie en je sociale kader. Aan de andere kant: wat je lichaam en je omstandigheden ook zeggen, jij hebt een vrije keuze om een andere weg in te slaan. Om goed te functioneren is het zaak om als persoon en als maatschappij de balans tussen deze twee houdingen te bewaken.

Dit heb ik als les meegenomen uit de evangelische kerk: om hoop te kunnen blijven houden is het hardnekkige geloof in verandering onmisbaar. In dat geloof zijn evangelische christenen over het algemeen erg vergaand, zoals het hoofdstuk hierna goed illustreert.


God en ik. Wat je als weldenkende 21e-eeuwer kunt leren van de Bijbel.*
Auteur: Alain Verheij
Uitgever: Atlas Contact
Pagina’s: 192
Taal: Nederlands
ISBN: 9789045035734
Prijs: €18,99

 


*Dit artikel bevat (een) gesponsorde link(s), lees meer in onze disclaimer.

Bron afbeelding: Alain Verheij

Zomercafé Apeldoorn Regentessekerk

16.30 - 19.00 16 augustus 2018 Regentessekerk Apeldoorn

Op de derde donderdag van de maanden juni, juli en...

Lees verder

Leiderschap in het licht van Franciscus en Clara van Assisi

30 augustus 2018 - 31 augustus 2018 Universiteit van Tilburg

Tweedaags congres met als thema: Volg de liefde! Leiderschap in...

Lees verder

Heilige en mystieke teksten: Hebreeuwse Bijbel / Tenach en Joodse mystieke teksten

19.00 - 20.45 6 september 2018 - 11 oktober 2018 Radboud Universiteit

Zoeken, vragen stellen en discussiëren over de juiste interpretatie van...

Lees verder

Samen Pelgrimeren

10:00 - 16:00 8 september 2018 - 9 september 2018

Geïnspireerd door de kloosterweekenden bij de Jonge Remonstranten en de ervaringen van...

Lees verder