De populistische verleiding door Sybe Schaap

22 april 2018 in Boeken

Het populisme is wereldwijd in opkomst. Het speelt in op gevoelens van onvrede en onzekerheid, zelfs in een sociaal en economisch ongekend welvarende wereld. Voor veel mensen biedt het populisme een verleidelijk verhaal over nationale identiteit, soevereiniteit en het eigen volk. Moderne populisten buiten die onvrede uit. Maar wat maakt het populisme zo verleidelijk? En wat maakt het zo gevaarlijk? Wat is het populisme eigenlijk?

De populistische verleiding biedt een indringende analyse van het verschijnsel, met als doel het niet alleen te beschrijven, maar het ook te doorgronden. Daartoe maakt Sybe Schaap onder meer gebruik van de ideeën van Nietzsche, Ortega y Gasset en Lefort. Hieronder een leesfragment uit De populistische verleiding. De keerzijde van de identiteitsillusie.


De massamens

Het populisme verschijnt niet vanuit het niets. Een analyse van het populisme kan het dan ook niet stellen zonder een beschouwing van algemene ontwikkelingen die zich in de hedendaagse, moderne wereld voltrekken. Wat brengt die modernisering? De samenleving is emancipatoir geworden, er vindt een proces van individualisering plaats en samenlevingsverbanden passen zich daarop aan. De traditionele orde wordt losser en dynamisch, grenzen vervagen, de wereld wordt in communicatieve zin opener, de economie wordt multinationaal, nieuwe vormen van migratie komen op gang. De hang naar gelijkberechtiging wordt krachtiger. Dit leidt ertoe dat de bevolking in culturele en mentale zin homogener wordt. In deze zin raakt de traditionele samenleving in ontbinding. In hoeverre kan de moderniserende samenleving nog multicultureel genoemd worden? Nu wordt het adjectief ‘multicultureel’ in het hedendaags debat vaak misleidend gebruikt, daar het veelal verwijst naar de multi-etnische samenstelling van de samenleving en de moeizame integratie of assimilatie van immigranten.

Los hiervan maakt de traditionele, naar binnen toe besloten samenleving echter plaats voor een met een opener karakter. Onder meer hierop reageert het opkomend populisme. Het verzet zich tegen te veel openheid en zoekt in reactie hierop ‘herstel’ van een besloten, nationale en traditionele eigen- heid, een identiteit die op enigerlei wijze tot norm wordt verheven. Dit botst met een samenleving die in velerlei opzicht pluriform is, een samenstel van grote aantallen minderheden. Hierbij gaat het om beroepsgroepen, politieke profilering, opvattingen in brede zin en wat niet meer. De ruimte daarvoor is onmiskenbaar gegroeid. Deze nieuwe vorm van pluriformiteit loopt door de traditionele opbouw heen.

Op de openheid, dynamiek en pluriformiteit van de samenleving is de afgelopen eeuwen intensief gereageerd. Velen zien hierin een bedreiging; alsof men erin verloren raakt. Het nieuwe populisme sluit hierop aan. Hoe verbondenheid en geborgenheid te hervinden, te herstellen? Wie zich in de nieuwe vrijheden vereenzaamd voelt, minder beschermd door een traditionele omgeving, onzeker door de dynamiek, is geneigd zich open te stellen voor iets dat compenseert. Waarom dus geen genormeerd, verenigd en homogeen ‘wij’?

Om dit wij weven zich vervolgens begrippen als land, traditie, natie en volk. Zo wordt kwetsbare groepen het perspectief geboden van iets eigens en authentieks, een identiteit waarin men zich herkent. Maar let dan wel: een identiteit onder de dynamiek van de nieuwe, modernistische openheid. Men gaat dus wel mee in de moderniteit, maar zoekt tegelijkertijd compensatie voor de bedreigende implicaties daarvan.

Gesterkt door dit compenserend ‘wij’-sentiment ontstaat echter een nieuw probleem. Het wij heeft namelijk een onderscheidend effect op vele anderen die daartoe niet behoren. Anderen waarmee men geconfronteerd wordt door de openheid en dynamiek van de samenleving. Anderen die anders zijn, in gedragingen, opvattingen en idealen. Zo krijgt dit wij een naar binnen gerichte beslotenheid, een waarmee het zich niet alleen onderscheidt van een ‘zij’, maar zich er ook tegen kan afzetten. Dit laatste doet zich voor als dit wij een normatieve lading krijgt en politiseert. Dit is kenmerkend voor het hedendaags populisme. Het zij herhaald, hierin doet zich iets vreemds voor, iets datparadoxaal genoemd kan worden. Het zegt iets over interne spanningen die de moderniteit met zich meebrengt.

Het paradoxale is dat ontwikkelingen waarin vrijwel iedereen meegaat, dus de gerichtheid op een opener samenleving, ook tegenkrachten oproepen. Deze zoeken toch weer beslotenheid en verbondenheid. Dit paradoxale sentiment blijkt een verleidelijke werking uit te oefenen op grote delen van de bevolking. Men omarmt de geneugten van de modernisering, maar vlucht voor de gevolgen daarvan. Men gaat mee in de moderne, post-traditionele openheid van de samenleving, maar participeert niet echt in het nieuwe, pluriforme karak- ter daarvan. Waar dit spanningsvolle sentiment gepolitiseerd raakt, iets wat het populisme bevordert, zijn de gevolgen voor de democratische en rechtsstatelijke ordening groot. De democratische rechtsstaat beoogt immers een breed geschakeerd pluriforme samenleving rechtens te beschermen en in de bestuurlijke en politieke vertegenwoordiging te betrekken. Welke kracht krijgt het overwicht, openheid en pluriformiteit of homogeniteit en beslotenheid?


De populistische verleiding. De keerzijde van de identiteitsillusie.*
Auteur: Sybe Schaap
Uitgeverij: Damon
248 pagina’s, Nederlandstalig
ISBN:9789463401197
Prijs: €19,90

 


*Dit artikel bevat (een) gesponsorde link(s), lees meer in onze disclaimer.

Filosofen-estafette

13:00 - 16:00 24 juni 2018 Splendor Amsterdam

Op consult bij ‘de filosoof’? Misschien heb je wel eens...

Lees verder

Leven in een tribe vroeger en nu

24 juni 2018 Rijnkapel Amerongen

In deze workshop verdiep je je in tribes, hun rollen...

Lees verder

Filosofie voor een weergaloos leven

19:00 - 21:30 27 juni 2018 De Kleine Komedie

Voor het leven is er geen generale repetitie. Je hebt...

Lees verder

Denkstof: filosofische gesprekken in Utrecht

26 juli 2018 Vorstelijk Complex Zuilen

Nieuwsgierigheid moet je voeden. Gelukkig is er nu elke donderdagavond...

Lees verder