Boekfragment God in de kring van de goden

15 maart 2017 in Geloof

Een nieuwe benadering van de christelijke God, met ruimte voor de ervaring van het tragische en de macht van het lot. Een boekfragment uit God in de kring van de Goden, het nieuwe boek van Jan de Jong, emeritus predikant en studentenpastor aan de UT.

Een fragment uit God in de kring van de Goden

De Griekse mythen zijn niet uit ons bestaan weg te denken.
Clubs, verenigingen en bedrijven vinden nog steeds vaak een
passende naam in de bonte wereld van Griekse goden en helden.
Automerken, olijfolie, psychologische verschijnselen,in alle
segmenten van de samenleving duiken mythologische namen op.
En niet slechts de namen.
Ook de verhalen achter die bekende namen circuleren om ons heen.
Jean-Pierre Vernant

Hoe komt het dat na vijfentwintighonderd jaar zoveel mensen nog emotioneel worden geraakt door de Griekse tragedies? Zelfs wanneer we de plot al kennen, neemt het verhaal ons mee, alsof het vandaag gebeurt. De tragedie doet iets met de toeschouwer, ondanks de tijdsafstand en de ‘vreemde’ cultuur, en ondanks de ‘primitieve’ mythen, de vele goden en het voor ons gevoel statische toneel. Wie de Griekse tragedies beleeft in de schouwburg of zelfs alleen maar leest, kan het spel zó ingezogen worden dat je van toeschouwer tot medespeler in een tragisch gebeuren wordt.

Verschillende eigentijdse bewerkingen laten op hun manier de actualiteit van klassieke tragedies zien. De Griekse tragedies behouden hun waarde doordat zij de grote universele menselijke gevoelens van liefde en haat, trouw en ontrouw, macht en onmacht verbeelden.
Tegelijk tonen zij hoe goede mensen ten onder kunnen gaan door de noodlottige gebeurtenissen die hun overkomen. Het lot van de helden zien wij terug in onze eigen levensgeschiedenis. In die confrontatie ontstaan inzicht, troost en herkenning. Zo kunnen de tragedies ons helpen het lot dat onszelf treft te verwerken en een plaats te geven.

Voor wie is het bedoeld?

Mijn lezers zullen voor een deel mensen zijn die tegen een christelijke achtergrond zijn opgegroeid. In ‘zwaardere’ kringen leidde dat nog wel eens tot een star godsbeeld, dat weinig ruimte liet voor menselijke keuzevrijheid en daarmee ook voor tragiek. Het werd moeilijk voorstelbaar dat zich naast de almachtige God nog andere machten bevonden (zoals het noodlot of ‘goden’).

Voor de kenners: hier deed de Heidelbergse Catechismus, en in het bijzonder ‘Zondag 10’, zijn werk. De taal en gevoelens van deze mensen zijn mij bekend uit mijn langdurige pastorale werk. Niet alleen in deze kringen, maar ook bij andere aanhangers van het christelijk geloof lijkt behoefte te zijn aan een heroriëntatie in de godsleer. Het gaat hun niet meer alleen om een bijgesteld of aangepast (monotheïstisch) godsbeeld, maar om een verruiming van de goddelijke sfeer, waarin God ook mededingers tegenkomt. Zij zoeken naar houvast en geborgenheid in een wereld waarin zij worden geconfronteerd met de machten van lot, tragiek en dwang. Machten die de Grieken benoemden als ‘goden’. Zij zoeken ook naar beelden en woorden voor de goddelijke machten waarvan zij het bestaan vermoeden.

Ten slotte is dit boek bedoeld voor iedereen die geïnteresseerd is in een meer theologische kijk op de Griekse tragedies dan men gewoonlijk tegenkomt in publicaties op dit gebied. Ik hoop dat de lezer met mij zal concluderen dat zo’n visie een verrijking biedt voor studie en leven.

Een definitie van tragiek

Een boek als dit kan uiteraard niet zonder een definitie van ‘tragiek’ of ‘het tragische’. In het taalgebruik wordt hiermee vaak bedoeld dat men een gebeurtenis of een reeks van gebeurtenissen vreselijk en heel verdrietig vindt. Iets preciezer wordt de omschrijving als men het menselijke handelen erin betrekt. Iemand zet een proces in gang waarvan hij de gevolgen niet kon overzien, laat staan dat hij of zij deze heeft gewild. Vaak gaat het om een dilemma, waarin iemand moet kiezen tussen twee kwaden of tussen twee elkaar uitsluitende plichten. Wat je ook kiest, de gevolgen zullen desastreus (‘tragisch’) zijn.

Tragiek herinnert ons eraan dat ons bestaan zelden harmonieus en nooit onaangevochten is. Veel mensen ervaren in hun leven een bepaalde ‘gebrokenheid’, vooral als een groot kwaad of lijden hen treft. En ook is er alle aanleiding om een ‘gebroken’ conditie van onze wereld aan te nemen.

Met het oog op deze disharmonie in het menselijk bestaan en in de wereld zal ik het bestaan van meerdere machten of ‘goden’ bepleiten. Ervaren mensen niet dikwijls dat hun handelen processen in beweging zet die zij nooit hadden gewild? En dat zij soms zelfs helemaal buiten hun schuld met zware tegenslagen worden geconfronteerd? Een herwaardering van het ‘polytheïsme’ kan hier opheldering geven.

In de Griekse tragedies spelen de goden altijd wel een rol, soms openlijk, soms meer verborgen. Hoewel zij zich van hun goede kant kunnen laten zien en kunnen redden uit de nood, tonen zij vaak een grimmig gezicht. Zoals de classica A. Maria van Erp Taalman Kip schrijft (1997, 84 – 85): ‘De goden kunnen behoeders zijn van de kosmische orde of bestraffers van menselijke hybris; ze kunnen slaan omdat ze zich beledigd voelen of hun onafwendbare macht doen voelen zonder dat de mens het geringste vermoeden heeft van het waarom.
Maar of hun handelen en hun invloed nu al of niet in relatie staan tot menselijke schuld, ze zijn altijd machtiger dan de mensen en mededogend zijn ze niet’.

Ook heden ten dage ondergaan mensen beproevingen waarvan zij de oorzaak niet kennen en die zeker niet simpelweg hun ‘eigen schuld’ zijn. De goden kunnen zo niet als ‘verklaring’, dan toch als beeld dienen voor de onbegrijpelijke machten die ons leven kunnen domineren. Al met al zou ik ‘tragiek’ als volgt willen definiëren: de ervaring van mensen dat hun tegenslag overkomt waarop zeker zij niet uit zijn geweest, maar waarvoor zij wel (in mindere of meerdere mate) verantwoordelijkheid dragen.

Evenement 23 maart 2017: God in de kring van de goden in de Henricuskapel Parkstede, in Rijssen
Een lezing door de schrijver van het boek Jan de Jongh, georganiseerd door Vrijzinnigen aan de Regge.

Wil je er bij zijn? Bekijk het evenement voor meer informatie en meld je snel aan!

god-in-de-kring-van-de-goden-coverGod in de kring van de goden
Auteur: Jan de Jongh
Uitgever: Skandalon, 2016
Nederlandstalig
224 pagina’s
ISBN: 9789492183231
Prijs: €21,95

Lezing: Liberaal christendom voor iedereen met Jan Offringa

20:00 11 mei 2017 Het Kerkje Boskoop

Lezing naar aanleiding van het veelbesproken en goed ontvangen boek...

Lees verder

Lezing: Wat kom jij hier in godsnaam doen? met Annemiek Schrijver

20:00 - 22:00 9 mei 2017 Johanneskerk Amersfoort

Annemiek Schrijver kan het interviewen niet laten. Op 9 mei...

Lees verder

Lezing: fietsen met God

10:00 - 12:00 7 mei 2017 Kerk NPB Brielle

Fietstocht van Canterbury naar Rome. Drie Nederlandse vrouwen, gereformeerd, rooms-katholiek...

Lees verder